Những danh xưng cần được tôn trọng

10/01/2022 10:32

Theo dõi trên

Từ lâu, chẳng những ở nước ta mà cả trên thế giới đã xuất hiện những từ: nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhạc sỹ, họa sỹ, nhà viết kịch, đạo diễn, biên đạo múa, nhiếp ảnh gia, nhà lý luận phê bình… Đó là những người hoạt động trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, sáng tạo nên những tác phẩm hoặc bình luận những tác phẩm ấy.

 

Để được gọi là “nhà” (nhà văn, nhà thơ…) hoặc “sỹ” (nhạc sỹ, họa sỹ, thi sỹ…), chủ thể phải có hoạt động mang tính chuyên nghiệp, phải có những tác phẩm có chất lượng được đồng nghiệp trong giới và rộng ra là xã hội ghi nhận. Từ “chuyên nghiệp” nói ở đây không hẳn là ăn lương nhà nước để chỉ chuyên làm công việc sáng tác hoặc lý luận, phê bình. 

Ở nước ta, hầu như rất ít có văn nghệ sỹ ở diện này mà thường là làm một công việc nào đó, hưởng lương từ công việc đó (ví như làm báo, làm công tác quản lý hoặc nhiều việc khác). Sáng tác đối với họ chỉ là tranh thủ sau khi đã hoàn tất công việc chính. Nhưng chất lượng tác phẩm đã đạt những chuẩn mực nhất định mang tính chuyên nghiệp. Và thường là họ có chân trong những tổ chức nghề nghiệp, ví như các hội văn học, nghệ thuật (Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhạc sỹ Việt Nam, Hội Mỹ thuật Việt Nam…). 

Cũng có trường hợp, đương sự không là hội viên nhưng tên tuổi của họ không xa lạ với số đông công chúng, thậm chí rất nổi tiếng bởi tài năng và sự xuất xắc của tác phẩm thì đương nhiên cũng rất xứng đáng với danh xưng nào đó. Ví như Nguyễn Đình Thi không phải là hội viên Hội viên Nhạc sỹ Việt Nam nhưng là tác giả hai bài hát nổi tiếng, có giá trị vĩnh hằng là Diệt phát xít và Người Hà Nội, không phải là hội viên Hội Nghệ sỹ sân khấu nhưng viết nên ba vở kịch rất có giá trị là Con nai đen, Nguyễn Trãi ở Đông Quan và Rừng trúc nên nói ông là nhạc sỹ và nhà viết kịch cũng hoàn toàn chính xác. 

7-mon-nghe-thuat-1641785493.jpeg
 

Trần Hòa Bình không là hội viên Hội Nhà văn nhưng anh có những bài thơ hay, được nhiều bạn sinh viên ưa thích. Gọi anh là nhà thơ hoàn toàn đúng. Còn nhiều trường hợp khác tương tự không thể kể hết. Như vậy, để được gắn với một danh xưng nào đó trong lĩnh vực văn nghệ (“nhà”, “sỹ”), đương sự phải hoặc là hội viên một hội văn học, nghệ thuật nào đó, hoặc là có tiếng tăm trong địa hạt mình sáng tác. 

Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay, tình hình khá lộn xộn. Những danh xưng trên được người ta tự phong, hoặc được cần được tôn trọng. Từ lâu, chẳng những ở nước ta mà cả trên thế giới đã xuất hiện những từ: nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhạc sỹ, họa sỹ, nhà viết kịch, đạo diễn, biên đạo múa, nhiếp ảnh gia, nhà lý luận phê bình… Đó là những người hoạt động trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, sáng tạo nên những tác phẩm hoặc bình luận những tác phẩm ấy. bạn bè, người khác phong cho đã trở nên bình thường, không bị coi là chướng. Nhạc công, ca sỹ chỉ biết đánh đàn và hát, có tập toạng viết một vài ca khúc cho chính mình hát cũng được giới thiệu là “nhạc sỹ”. 

Thậm chí, có người đến một hội nghị rất long trọng hát bài tự biên chưa có thể gọi được là một bài hát hoàn chỉnh cũng được ban tổ chức giới thiệu là nhạc sỹ, hay có có cô hot girl tự tin phát biểu: “cầm mic lên thì đã là ca sỹ rồi”. 

Lạm dụng danh xưng nhiều nhất là ở lĩnh vực thơ. Hiện nay, bất cứ ai chỉ cần bỏ ra dăm, bảy triệu là có thể in được một tập thơ cả trăm bài của mình dẫu có dở đến mức không thể gọi được là thơ, miễn không có vấn đề gì bị coi là “nhạy cảm” về chính trị. Những tập thơ như thế sau khi in ra, tác giả còn tổ chức “giao lưu” với bạn đọc. Người đứng ra giới thiệu, làm vai trò MC không quên trịnh trọng giới thiệu tác giả là “nhà thơ” trong khi chẳng ai biết người viết ra những bài thơ dạng “con cóc” đó là ai. Có tờ báo còn dễ dãi thực hiện bài giới thiệu tập thơ này với danh xưng của tác giả là “nhà thơ”. 

Những “nhà thơ” kiểu này khi in tập thơ của mình thường tìm đến một số nhà thơ hoặc nhà phê bình lý luận có danh tiếng nhờ viết lời giới thiệu. Đáng nói là ngoài những lời lẽ tâng bốc mà tập thơ không đạt được, người viết phần giới thiệu sẵn sàng phong tặng tác giả tập thơ danh xưng “nhà thơ” tuy trong đầu cũng thấy là gượng và... lố. Không khó hiểu. Tính cả nể vốn dễ có ở một số văn nghệ sỹ cộng với chiếc phong bì nặng tay đã khiến vị văn nghệ sỹ đích thực kia khó có thể làm khác (!) Vị không hề nghĩ như vậy là hạ thấp, thậm chí bôi bác chính cái danh xưng thiêng liêng mình đang có, phải mất cả đời miệt mài lao động sáng tạo mới có được. 

Thời buổi này, làm nên những video clip không khó gì. Bất cứ ai cũng có thể quay, có khi chỉ bằng chiếc điện thoại thông minh, rồi chỉnh sửa, đưa lên mạng internet. Người ta thoải mái làm thơ, sáng tác bài hát. Người có điều kiện thuê ca sỹ hát, người không có hoặc thích thì tự hát rồi tung lên mạng. Cũng chẳng sao nếu nội dung các bài hát này không có vấn đề gì sai lạc về chính trị. Nhưng cần nói là họ tự nhận mình là nhạc sỹ. 

Tự nhận đã làm nên sự nhiễu loạn. Đáng nói hơn là cả những cơ quan, tổ chức của nhà nước cũng sẵn sàng phong danh xưng cho họ. Giờ đây, bất cứ địa phương nào (tỉnh, huyện, thậm chí cả xã, thôn), cơ quan, xí nghiệp, đoàn thể, tổ chức nào cũng có những bài hát nói về mình. Tác giả của những bài này ít khi là những nhạc sỹ chuyên nghiệp, có tên tuổi mà thay vì là nghiệp dư ở địa phương, tự biên. Có thể do thời kinh tế thị trường hiện nay, người ta làm gì cũng phải tính toán lỗ lãi thiết thực nên không dễ mời nhạc sỹ chuyên nghiệp do phải chi phí tốn kém mà dùng “cây nhà, lá vườn” cho tiết kiệm. Không sao, lại động viên được phong trào văn hóa quần chúng. 

Nhưng đáng nói là phong những người sáng tác “tự biên” là “nhạc sỹ” thì đã hạ thấp danh xưng này. Một tỉnh nọ phát trên đài truyền hình tỉnh mình chương trình ca nhạc của một người phổ thơ cũng của chỉ một người khác. Người phổ nhạc được giới thiệu là “nhạc sỹ” làm ở nhà văn hóa tỉnh. Còn “nhà thơ” là vị chức sắc lớn trong tỉnh. Chắc vì lẽ đó nên Đài truyền hình tỉnh này mới sẵn sàng làm cả một chương trình đến 45 phút để giới thiệu hai “tác giả” chẳng ai biết (vị “nhà thơ” thì không đến nỗi xa lạ nhưng là ở lĩnh vực… quan trường). Ca sỹ trình bày các ca khúc này đều thuê từ Hà Nội, lại toàn những tên… “xịn” nên chương trình đã đội giá lên tới mấy trăm triệu đồng. Đó là chỉ nói riêng khoản tiền thù lao cho ca sỹ. Dân tình chẳng ai lọt tai được bài nào bởi nhạc thì trúc trắc, đầu Ngô, mình Sở, lời thì lủng củng, dài dòng, lê thê. 

Có người thứ gì cũng sáng tác (văn, thơ, kịch, vẽ, chụp ảnh), xuất bản đến cả chục tuyển tập, do sẵn tiền nên thuê toàn các ca sỹ đang “hot”, tác phẩm xuất hiện be bét trên youtube. Nhưng chẳng ai nhập tâm được một thứ gì. Anh ta đi đến đâu cũng tự khoe mình là hội viên mấy hội liền. Nhưng công chúng và đồng nghiệp vẫn khó công nhận người này là một “nhà” nào đó đích thực, đúng nghĩa. Người tự trọng và tôn trọng những danh xưng nói trên thì luôn không dễ nhận mình là “nhà” nọ, “sỹ” kia trong khi người háo danh nhưng bất tài thì tự phong cho mình lấy được. 

Cố nhạc sỹ Xuân Oanh - tác giả bài hát 19 tháng 8 để đời - luôn không công nhận mình là nhạc sỹ. Ông nói mình chỉ yêu thích âm nhạc và sáng tác. May mắn viết được bài hát khiến người nghe có cảm tình. Rất khiêm nhường. Bởi cả đời ông làm công việc của một nhà ngoại giao với cương vị Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội đồng bảo vệ hòa bình thế giới của Việt Nam. Nhưng chất lượng tác phẩm, trình độ âm nhạc và tên tuổi của ông hoàn toàn xứng đáng là một nhạc sỹ chuyên nghiệp thực thụ. 

Cố nhà văn, nhà thơ Nguyễn Đình Thi cũng như vậy. Ông chỉ công nhận mình là nhà thơ, nhà văn, còn nhạc sỹ và nhà viết kịch thì không. Khi ông chưa qua đời, có lần người viết bài này được ông cho biết: “Mình vốn yêu thích âm nhạc từ nhỏ và có võ vẽ biết đánh đàn pi-a-nô. Từ thực tế cuộc sống sôi động mà mình đang đắm chìm vào, đã viết nên được hai bài hát đó. Chứ kiến thức âm nhạc khi ấy có gì đâu. Không hiểu sao lại thành công ngoài sức tưởng tượng của mình. Chỉ có hai bài mà gọi là nhạc sỹ thì mình không dám. Đạt được hai tiếng “nhạc sỹ” đâu có đơn giản”. Tiếng tăm và tài năng của Nguyễn Đình Thi thì ai cũng đã biết. Không người Việt Nam nào lại không biết hai bài hát Diệt phát xít và Người Hà Nội. Vậy mà ông không nhận mình là nhạc sỹ. 

Trong cuộc sống, mọi thứ đều phải có chuẩn mực. Chuẩn mực cao và khó tính sẽ chứng tỏ một mặt bằng dân trí cao. Ở nước ta chưa có được điều này. Sự dễ dãi, tự hạ thấp các chuẩn mực, đặc biệt trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật đã làm mất đi những giá trị lẽ ra phải có. Việc tự phong và lạm dụng một cách quá dễ dãi như nói trên đã phương hại đến ý ngĩa tự thân của các danh xưng. Mong rằng tình trạng ít nhiều lố bịch này sớm được chấm dứt.

 

Nguyễn Đình San
Bạn đang đọc bài viết "Những danh xưng cần được tôn trọng" tại chuyên mục DIỄN ĐÀN. Mọi bài vở cộng tác xin gọi hotline 024 66 839 235 hoặc gửi về địa chỉ email toasoan.vhnt@gmail.com.  

Bạn đọc đặt Thời báo Văn học Nghệ thuật dài hạn vui lòng để lại thông tin