NSND Xuân Đàm: Người con của đất anh hùng Quảng Trị

04/05/2021 14:32

Theo dõi trên

(Arttimes) - Nghệ sĩ Nhân dân, đạo diễn Xuân Đàm là một trong những tên tuổi lớn của nền sân khấu đương đại Việt Nam. Ngoài những vở diễn có giá trị nghệ thuật đủ các thể loại Kịch dân ca, Kịch nói, Tuồng… mà ông đã sáng tạo từ những năm 70 của thế kỷ XX.

Ngót nửa thế kỷ qua, với cương vị là người lãnh đạo và làm công tác quản lý văn hoá, nghệ thuật của Cố đô Huế và vùng đất Quảng Trị; Xuân Đàm đã có những đóng góp nhất định trong việc giữ gìn và phát triển một nền sân khấu cách mạng Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc của vùng đất miền Trung đầy sóng gió…             

Sinh ra và lớn lên tại làng Lập Thạch, tổng An Đôn, phủ Triệu Phong tỉnh Quảng Trị (nay là Đông Hà, Quảng Trị)- một vùng quê nghèo, hẻo lánh- chẳng ai biết tuồng, chèo, cải lương, kịch nói là gì cả. Lên mười tuổi, cậu bé Xuân Đàm vào học trường Thánh mẫu Đông Hà của Thiên Chúa giáo (để khỏi phải trả học phí)…Vào năm Nhật đảo chính Pháp, đang học đệ nhất thì phải bỏ dở, về nhà đi học tư, sau năm tháng học hết chương trình 3 năm bậc tiểu học, nhưng chưa kịp thi chuyển cấp thì nổ ra Tổng khởi nghĩa tháng 8/1945; Xuân Đàm  gia nhập đoàn biểu tình, cướp chính quyền ở tỉnh Quảng Trị…Năm 1950, cuộc kháng chiến chống Pháp chuyển sang giai đoạn tổng phản công; phong trào xếp bút nghiên ra trận dâng lên mạnh mẽ, chàng trai trẻ Xuân Đàm đã ghi tên tòng quân nhập ngũ vào ngày 1/7/1950, khi tròn 16 tuổi, chưa học hết lớp đệ nhị…Sau chiến thắng Điện Biên Phủ 1954, anh tập kết ra Bắc, được tặng thưởng Huân chương Chiến thắng hạng Ba, với chức vụ Trung đội trưởng- quân hàm Thiếu uý. Năm 1960, Xuân Đàm thi vào Trường Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam, vào học lớp đạo diễn và chính thức chuyển ngành rời khỏi quân ngũ… Từ đó, một chân trời mới với những đam mê, khát vọng nghệ thuật mới đã mở ra trước mắt Xuân Đàm- khi anh  bước vào tuổi “ tam thập nhi lập”- với tất cả độ chín và từng trải của người cựu chiến binh vùng đất Bình- Trị- Thiên khói lửa năm xưa…

Nhưng rồi, một niềm vui bất ngờ đã đến với Xuân Đàm, khi vừa học hết kỳ một, anh đã được chọn đi học đạo diễn sân khấu ở Matxcơva ( Liên Xô cũ). Sau những năm tháng miệt mài học tập (từ 1962 đến 1964, và từ 1967 đến 1970), Xuân Đàm về nước, trở thành một đạo diễn sân khấu chuyên nghiệp. Và sau bốn mươi năm lăn lộn với hai cánh gà sân khấu, anh đã đóng góp cho nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam trên năm mươi vở diễn; mà trong đó, các tác phẩm Gia đình má Bẩy; Con gà chân chì; Tín hiệu trái tim; Tiếng hát; Bão tố ngoài khơi; Tình ca; Độc thoại đêm; Trần Thủ Độ; Bình minh đó, trái tim anh; Âm mưu và tình yêu; Huyền thoại mẹ...đã trở thành nổi tiếng, để lại những hiệu quả nghệ thuật đầy cảm xúc trong giới sân khấu cũng như đông đảo công chúng cả nước.  Và như thế, nghệ sĩ Xuân đàm không chỉ để lại cho đời một thành quả lao động sáng tạo đáng khâm phục, mà chắc chắn anh sẽ để lại những dư chấn mạnh mẽ cho các thế hệ nghệ sĩ sau này một tình yêu Tổ quốc đích thực, một tình yêu có cội nguồn sâu xa từ câu ru, điệu Lý, từ ao đằm, bãi cỏ làng quê. Đó là tình yêu đất nước theo cách mà nhà văn Nga Erenbua đã nói…

xd-1619800075.jpg
Vợ chồng NSND Xuân Đàm - NSND Kim Quý

Với riêng tôi, trong  50 năm là hoạ sĩ thiết kế mỹ thuật sân khấu, tôi đã cộng tác với hầu hết các đạo diễn tên tuổi, cũng như các đạo diễn trẻ trong nước. Với trên 300 vở diễn đủ các loại hình nghệ thuật - tuồng, kịch nói, chèo, cải lương, kịch dân ca, múa rối, xiếc và ca múa nhạc… mỗi đạo diễn, với những quan niệm và phong cách khác nhau - đều cố gắng tạo nên những không gian sân khấu độc đáo của riêng mình. Nhưng trong số đó, một trong những gương mặt đạo diễn đã để lại nhiều ấn tượng nghệ thuật nhất - đó chính là NSND, đạo diễn Xuân Đàm. Nghe tiếng đạo diễn Xuân Đàm đã lâu - với nhiều vở diễn  mà anh đã dàn dựng - nhưng đến cuối những năm tám mươi của thế kỷ XX; chúng tôi mới cộng tác làm việc với nhau. Đó là vở Hoa khôi trên núi của Đoàn Nghệ thuật Quân khu 2 - Huy chương Bạc Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp Toàn quân ( 1984). Một vở diễn mở hết không gian với phong cách ước lệ, tượng trưng của sân khấu truyền thống, kết hợp với phong cách  hiện đại. Rừng núi, đồi đất, cây lá, sông suối của không gian Tây Bắc, Việt Bắc được cách điệu hoá; với ba khối bục tam giác - vừa là cầu thang nhà sàn, vừa là ruộng bậc thang, vừa là hòn đá ven suối - để hai nhân vật chính là cô gái và chàng trai yêu nhau, chống lại những thế lực phong kiến, thực dân đã định cướp đi tình yêu trong trắng và hạnh phúc mới đơm hoa kết trái của họ. Làm việc với Xuân Đàm, điều khiến tôi thoải mái nhất để thả hồn sáng tạo của mình trong việc tạo dựng không gian của vở diễn - là anh không bao giờ áp đặt bất kỳ một ý đồ dàn dựng nào của đạo diễn. Trái lại, Xuân Đàm chỉ trao đổi, gợi mở và tôn trọng các sáng tạo của hoạ sĩ - để từ đó, anh dàn dựng các mảng miếng đạo diễn của mình một cách hiệu quả nhất. Sân khấu của Xuân Đàm luôn luôn là một sân khấu động - đầy ắp những không gian truyền thống, kết hợp một cách nhuần nhuyễn với các thủ pháp hiện đại.

Sau vở này, tôi còn cộng tác với Xuân Đàm một vài vở kịch khác nữa - nhưng một trong những tác phẩm mà tôi tâm đắc nhất và để lại ấn tượng cho đến hôm nay - chính là vở kịch nói Trần Thủ Độ  của Nhà hát Kịch Việt Nam - do NSND Trọng Khôi thủ vai Trần Thủ Độ. Đó là những không gian của nhà Trần từ Thiên Trường cho đến kinh đô Thăng long với những con thuyền, những cánh buồm - của những khối bục cong nhỏ- vừa là hoa viên, vừa là nội thất, vừa là  Bạch Đằng cuộn sóng...Tất cả đều chuyển động, đều chao đảo - tượng trưng cho bối cảnh đầy khó khăn của nhà Trần lúc đó,  mà đứng đầu là Thái sư Trần Thủ Độ. Tại sân khấu Hội diễn ở thành phố Thái Nguyên, khi kết thúc lớp cuối cùng, khán giả và các bạn đồng nghiệp đã nồng nhiệt  chúc mừng một tác phẩm hoành tráng nhưng lại hết sức dung dị - bởi phong cách dàn dựng và những không gian sân khấu hết sức gợi cảm. Vở Trần Thủ Độ đã đạt Huy chương Vàng của Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp Toàn quốc năm 1995…

Thấm thoát 46 năm đã trôi qua, kể từ ngày giải phóng miền Nam và thành cổ Quảng Trị, đến nay, NSND, đạo diễn Xuân Đàm - người nghệ sĩ của mảnh đất anh hùng Quảng Trị - đã bước qua độ tuổi “ bát thập”;  nhưng với những gì mà anh đã cống hiến, chắc chắn sẽ còn lại mãi với nền nghệ thuật sân khấu cách mạng nước nhà, trong suốt nửa sau của thế kỷ XX. Bởi, Xuân Đàm là một trong những gương mặt đạo diễn  độc đáo của sân khấu đương đại Việt Nam - đúng như lời tự bạch đầy tâm huyết của anh - “Để có một bộ mặt sân khấu Việt Nam khác biệt với thế giới, chúng ta phải trở về cội nguồn của sân khấu dân tộc, có nghĩa là sân khấu kịch nói Việt Nam cần phải thực hiện khẩu hiệu “Dân tộc hoá” nền sân khấu kịch nói Việt Nam hiện đại”.

Theo Thời báo Văn học Nghệ thuật số 17/2021

NSND Lê Huy Quang
Bạn đang đọc bài viết "NSND Xuân Đàm: Người con của đất anh hùng Quảng Trị" tại chuyên mục SÂN KHẤU - ĐIỆN ẢNH. Mọi bài vở cộng tác xin gọi hotline (0969.989 247hoặc gửi về địa chỉ email (thoibaovhnt@gmail.com).  

Bạn đọc đặt Thời báo Văn học Nghệ thuật dài hạn vui lòng để lại thông tin